"Ίσως ήρθε η ώρα, για μια ανοιχτή συζήτηση από μηδενικής βάσεως, ώστε επιτέλους αυτός ο τόσο άμεσος και αυθεντικός μα και τόσο ταλαιπωρημένος θεσμός των ΟΤΑ στην Ελλάδα να καταχτήσει την αναγνώριση, το επίπεδο και τον ρόλο που του αξίζει στο Πολιτικό Σύστημα Διακυβέρνησης της χώρας"
Με το …δεξί η με το …αριστερό να …μπούμε, δεν έχει και τόση πια σημασία, όσο το να καλωσορίσουμε θερμά το νέο ειδησεογραφικό αυτοδιοικητικό site, με την ευχή και την ελπίδα να αποτελέσει ένα ελεύθερο και ανεξάρτητο βήμα ενημέρωσης και ευρύτερα ερευνητικής δημοσιογραφίας, για τα συμβαίνοντα στην «τοπική κοινωνία».
Αν έπρεπε, ωστόσο, από κάπου να ξεκινήσουμε, είναι από την θεμελιακή παραδοχή μιας αλήθειας: Η αυτοδιοίκηση στην Ελλάδα, είναι αυτοδιοίκηση μόνο κατ΄ όνομα! Και έτσι ο αρθρογράφος που θέλει να διατηρήσει την αξιοπιστία του, είναι υποχρεωμένος να ξεκινήσει από αυτήν την αφετηρία, αν θέλει να θέσει «τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων».
Διότι, απλούστατα οι πιο πολλές, αν όχι οι περισσότερες παθογένειες του αυτοδιοικητικού χώρου, έχουν την ρίζα τους στα γεννητούρια αυτού του τόσο αργοπορημένου – για τα ευρωπαϊκά πρότυπα – μα και τόσο ταλαιπωρημένου θεσμού στην Ελλάδα. Όπως θα έλεγε και ένας… θεράπων ιατρός, έχουμε να κάνουμε με «παθογένεια εκ γενετής». Εδώ, όλα ξεκίνησαν από κούνια…
Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η Τοπική Αυτοδιοίκηση στην Ελλάδα, αν και τυπικά εισήχθη νωρίς με το Βασιλικό Διάταγμα της 27ης Δεκεμβρίου του 1833, σχεδόν δυο αιώνες πριν, εν τούτοις ακολουθεί μια εξωφρενικά αργή και βασανιστική πορεία, που εν μέσω ταραγμένων εποχών, φυσικά, στην πράξη ναρκοθετεί το όλο εγχείρημα. Το 1912 ο Ελευθέριος Βενιζέλος επιχειρεί, αλλά δυστυχώς ανεπιτυχώς, να αναμορφώσει το αυτοδιοικητικό σύστημα των κοινοτήτων. Μετά τον πόλεμο και τον εμφύλιο, οι πρώτες ελεύθερες δημοτικές εκλογές στην Ελλάδα διεξάγονται ουσιαστικά άπαξ και μόνο το 1964 (!!!) από την κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου, για να συνεχιστούν ομαλά μόνο από την μεταπολίτευση του 1974 και μετά …
Επόμενος σταθμός, το 1994 που αποτελεί τομή στην ιστορία του θεσμού της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, καθώς για πρώτη φορά οι νομάρχες εκλέγονται απευθείας από τον λαό (16 και 23 Νοεμβρίου), με πρωτοβουλία της κυβέρνησης του Ανδρέα Παπανδρέου. Και στη συνέχεια το 1997 με το σχέδιο «Καποδίστριας» (Νόμος 2539/97) από την κυβέρνηση του Κώστα Σημίτη, που δρομολογεί την μεγαλύτερη αυτοδιοικητική μεταρρύθμιση στη χώρα μας. Η χώρα διαιρείται σε 13 περιφέρειες, 51 νομούς, 910 δήμους και 124 κοινότητες. Νομάρχες, κοινοτάρχες και δήμαρχοι είναι αιρετοί, αλλά οι περιφερειάρχες – δυστυχώς και εδώ – παραμένουν διορισμένοι από την κυβέρνηση…
Τελευταίος σταθμός, το 2010 με το σχέδιο «Καλλικράτης» (Νόμος 3852/2010) επί διακυβέρνησης Γ. Παπανδρέου, όπου καθιερώνεται για πρώτη φορά η άμεση εκλογή των Περιφερειακών οργάνων και καταργούνται οι Νομαρχίες. Ενώ, το 2018 με το «Πρόγραμμα Κλεισθένης» (Νόμος 4555/2018) επί της διακυβέρνησης Αλέξη Τσίπρα και ΣΥΡΙΖΑ, καθιερώνεται η απλή αναλογική στις αυτοδιοικητικές εκλογές, την οποία κατήργησε εν ψυχρώ με τον τελευταίο αυτοδιοικητικό του νόμο (4804/21) ο Κυριάκος Μητσοτάκης, επαναφέροντας (τι άλλο;) την προσφιλή του ενισχυμένη αναλογική, με το …απαραίτητο πλαφόν εκλογής του 43% και την 5ετή θητεία.
Λοιπόν, για να επανέλθουμε στην αρχική μας διαπίστωση, φαίνεται πως όλη αυτή η στρεβλή και αργοπορημένη γέννηση και άνδρωση του θεσμού στην Ελλάδα, δημιούργησε και μια χρόνια πολιτική και ιδεολογική αγκύλωση γύρω από την ίδια τη φυσιογνωμία και την δομή του. Με άλλα λόγια, η αυτοδιοίκηση στη χώρα μας δεν ήταν ποτέ μια ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΟΜΗ αποκέντρωσης εξουσίας, αλλά μια ΚΡΑΤΙΚΗ ΔΟΜΗ νομιμοποίησης, συντήρησης, διαχείρισης και εξυπηρέτησης της πολιτικής εξουσίας.
Αυτός είναι ο βαθύτερος λόγος και μια ανομολόγητη αιτία του γεγονότος ότι μεταρρυθμίσεις στους ΟΤΑ στην Ελλάδα ουδέποτε είχαν μια καθαρή στόχευση. Αποτέλεσμα; Μια επίσης αργή και βασανιστικά σταδιακή ανάθεση όλο και περισσότερων αρμοδιοτήτων (τάχαμου αποκέντρωση εξουσίας…) προς τους ΟΤΑ, που δεν συνοδεύεται όμως ποτέ από την απαραίτητη μετακύλιση πόρων.
Και πώς να συνοδεύεται, άλλωστε, αφού ούτε λίγο ούτε πολύ, σχεδόν καμιά αρμοδιότητα δεν φρόντισε ο νομοθέτης να την αναθέσει «ολόκληρη προς τα κάτω»; Αντίθετα, φρόντισε να μεσολαβούν τόσες ενδιάμεσες συναρμοδιότητες και υπογραφές, ων ουκ έστι αριθμός. Μάλιστα, φρόντισε να συστήσει δίπλα και πάνω από τους ΟΤΑ και τις περιβόητες Αποκεντρωμένες Διοικήσεις (!), ως υπέρτατες κρατικές δομές ελέγχου της αιρετής Τοπικής Εξουσίας. Και έτσι, οι δήμοι παραμένουν στο έλεος των κρατικών επιχορηγήσεων και με την μοναδική προσδοκία άντλησης ευρωπαϊκών κονδυλίων, προκειμένου να ασκήσουν (μισο) ανατιθέμενες αρμοδιότητες και ρόλους. Φθάσαμε – ένα παράδειγμα – η περιβόητη και όχι και τόσο δημοφιλής Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου να διαφεντεύει άπειρες όσες παραλίες και πλαζ στους τουριστικούς δήμους, με αποτέλεσμα ένα χάος στους καθυστερημένους διαγωνισμούς για τους δύσμοιρους επαγγελματίες και ακόμη απίστευτες και συχνά …αυθαίρετες παρεμβάσεις, κατεδαφίσεις στις ζώνες αιγιαλού και ζώνες λιμένος.
Θα μπορούσαμε να γράφουμε ώρες ολόκληρες. Μείζον θέμα, χωρίς τελειωμό. Ίσως ήρθε η ώρα, για μια ανοιχτή συζήτηση από μηδενικής βάσεως, ώστε επιτέλους αυτός ο τόσο άμεσος και αυθεντικός μα και τόσο ταλαιπωρημένος θεσμός των ΟΤΑ στην Ελλάδα να κατακτήσει την αναγνώριση, το επίπεδο και τον ρόλο που του αξίζει στο Πολιτικό Σύστημα Διακυβέρνησης της χώρας, ως μια πραγματική Τοπική Αυτοδιοίκηση. Ήδη, κυοφορείται και η συζήτηση για την θεσμοθέτηση ενός πάγιου οικονομικού πόρου για τους ΟΤΑ. Η απόδοση στους ΟΤΑ του εισπραττόμενου από την ΑΑΔΕ φόρου ακίνητης περιουσίας (ΕΝΦΙΑ) πιθανότατα να είναι ένα πρώτο βήμα για την ενίσχυση της οικονομικής αυτονομίας του θεσμού. Ωστόσο, κατά την άποψή μας, και αυτό δεν αρκεί.
Προέχει μια ευρύτερη διαβούλευση αναφορικά με την φυσιογνωμία και την αρχιτεκτονική της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, που θα καταλήξει σε μια ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΠΑΝΙΔΡΥΣΗ ΤΩΝ ΟΤΑ στην Ελλάδα.
