Η ετήσια έκθεση αποτυπώνει δημογραφική συρρίκνωση, κοινωνικές πιέσεις και κινδύνους για την πολιτική συνοχής της ΕΕ
Τον κίνδυνο διεύρυνσης των ανισοτήτων και αποδυνάμωσης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στην Ευρώπη αναδεικνύει η νέα ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών (ΕτΠ), που παρουσιάστηκε τη Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2026 στις Βρυξέλλες. Με το δημοσιονομικό κενό των δήμων και των περιφερειών να ξεπερνά τα 78 δισ. ευρώ, τη δημογραφική πίεση να εντείνεται και τις διαπραγματεύσεις για τον νέο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό να βρίσκονται σε κρίσιμη καμπή, η ΕτΠ προειδοποιεί ότι η ενίσχυση της διεθνούς ισχύος της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν μπορεί να επιτευχθεί εις βάρος της εσωτερικής της συνοχής.
Άνιση ανάπτυξη στις ευρωπαϊκές περιφέρειες
Την έβδομη ετήσια έκθεση παρουσίασε η πρόεδρος της ΕτΠ, Κάτα Τούτο, σηματοδοτώντας την έναρξη της 24ης Ευρωπαϊκής Εβδομάδας Περιφερειών και Πόλεων, που πραγματοποιείται από τις 12 έως τις 14 Οκτωβρίου, με σύνθημα «Ισχυρές περιφέρειες, ισχυρή Ευρώπη».
Τα στοιχεία του «Περιφερειακού Θερμομέτρου» καταγράφουν σημαντικές αποκλίσεις στην οικονομική και κοινωνική πρόοδο. Παρότι οι περισσότερες περιφέρειες σημείωσαν αύξηση του ΑΕΠ, μόλις το 12% παρουσίασε βελτίωση σε έξι από τους επτά δείκτες που εξετάστηκαν.
Η γήρανση του πληθυσμού ασκεί αυξανόμενη πίεση στο 95% των περιφερειών, ενώ σε μία στις δύο έχει ενισχυθεί ο κίνδυνος φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού.
Ακόμη πιο ανησυχητικές είναι οι μακροπρόθεσμες δημογραφικές εκτιμήσεις, καθώς τρεις στις τέσσερις περιφέρειες αναμένεται να χάσουν πληθυσμό έως το 2050. Παράλληλα, 135 εκατομμύρια Ευρωπαίοι ζουν σε περιοχές που βρίσκονται σε οικονομική στασιμότητα ή ύφεση.
Η ΕτΠ τονίζει ότι χωρίς επενδύσεις στην απασχόληση, στις δεξιότητες και στις δημόσιες υπηρεσίες δεν μπορεί να διασφαλιστεί το λεγόμενο «δικαίωμα παραμονής», δηλαδή η δυνατότητα των πολιτών να συνεχίσουν να ζουν και να εργάζονται στον τόπο τους.
Στα 78 δισ. ευρώ το χρηματοδοτικό κενό δήμων και περιφερειών
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην οικονομική κατάσταση της Τοπικής και Περιφερειακής Αυτοδιοίκησης.
Παρότι οι δήμοι και οι περιφέρειες πραγματοποιούν το 51% των δημόσιων επενδύσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το δημοσιονομικό τους κενό ξεπέρασε τα 78 δισ. ευρώ το 2025.
Η έκθεση αποδίδει την επιδείνωση στα στάσιμα έσοδα, στη μείωση των μεταβιβάσεων πόρων και στις αυξανόμενες ανάγκες χρηματοδότησης για την ενέργεια, τη στέγαση και τις συνέπειες της δημογραφικής γήρανσης.
Τα στοιχεία αναδεικνύουν την αυξανόμενη αναντιστοιχία ανάμεσα στις αρμοδιότητες που αναλαμβάνουν οι τοπικές αρχές και στους διαθέσιμους οικονομικούς πόρους.
Βιομηχανία, αγροτική παραγωγή και κλιματική κρίση
Στον τομέα της ανταγωνιστικότητας, η έκθεση επισημαίνει ότι περίπου 30 εκατομμύρια Ευρωπαίοι εξαρτώνται από θέσεις εργασίας στη μεταποίηση, την ώρα που παραδοσιακές βιομηχανικές περιφέρειες αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες.
Η πίεση είναι ιδιαίτερα έντονη στην αυτοκινητοβιομηχανία και στους ενεργοβόρους παραγωγικούς κλάδους.
Αντίστοιχα, στον αγροτικό τομέα, έως 6,4 εκατομμύρια γεωργικές εκμεταλλεύσεις κινδυνεύουν να εξαφανιστούν μέχρι το 2040, ενώ μόλις ένας στους δέκα αγρότες είναι ηλικίας κάτω των 40 ετών.
Σημαντικές είναι και οι οικονομικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Οι σωρευτικές απώλειες για την περίοδο 2031-2050 εκτιμώνται σε 2,4 τρισ. ευρώ, ενώ οι αναγκαίες επενδύσεις για την πρόληψη και τον περιορισμό των φυσικών καταστροφών υπολογίζονται σε 69 δισ. ευρώ ετησίως.
Στεγαστική κρίση και αυξανόμενες πιέσεις στους αιρετούς
Η έκθεση καταγράφει επίσης τις επιπτώσεις της στεγαστικής κρίσης στις ευρωπαϊκές πόλεις.
Ένας στους δέκα πολίτες της ΕΕ αντιμετωπίζει προβλήματα οικονομικής πρόσβασης στη στέγαση, ενώ 1,3 εκατομμύρια άνθρωποι παραμένουν άστεγοι.
Παράλληλα, το 75% του κτιριακού αποθέματος χαρακτηρίζεται ενεργειακά αναποτελεσματικό ή ανεπαρκώς προσαρμοσμένο στις υψηλές θερμοκρασίες και στους θερινούς καύσωνες.
Στο πεδίο της τοπικής δημοκρατίας, τα ευρήματα αποτυπώνουν ένα ιδιαίτερα επιβαρυμένο περιβάλλον για τους αιρετούς:
-
Οκτώ στους δέκα αναφέρουν αυξανόμενες πιέσεις κατά την άσκηση των καθηκόντων τους.
-
Επτά στους δέκα έχουν υποστεί λεκτική παρενόχληση ή διαδικτυακή κακοποίηση.
-
Τέσσερις στους δέκα έχουν δεχθεί απειλές σωματικής βίας.
Άμυνα και πολιτική συνοχής: Ανακατανομή 11,9 δισ. ευρώ
Ξεχωριστό κεφάλαιο αφιερώνεται στη συμβολή των περιφερειών στην ευρωπαϊκή ασφάλεια και άμυνα.
Οι βιομηχανικές συγκεντρώσεις επιχειρήσεων στους συγκεκριμένους τομείς υποστηρίζουν περισσότερες από 600.000 άμεσες θέσεις εργασίας.
Μέσω της ενδιάμεσης αναθεώρησης της πολιτικής συνοχής, οι ευρωπαϊκές περιφέρειες ανακατένειμαν συνολικά 11,9 δισ. ευρώ προς την άμυνα.
Ωστόσο, η ΕτΠ προειδοποιεί ότι οι πόροι της πολιτικής συνοχής δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατο ενός διακριτού ευρωπαϊκού αμυντικού προϋπολογισμού.
Η σύγκρουση για τον νέο προϋπολογισμό της ΕΕ
Στο επίκεντρο των ευρωπαϊκών συζητήσεων βρίσκεται το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο, το οποίο θα καλύπτει την περίοδο 2028-2034.
Η ΕτΠ εκφράζει σοβαρές επιφυλάξεις για την πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εκτιμώντας ότι η συγκέντρωση περισσότερων αποφάσεων στις εθνικές κυβερνήσεις ενδέχεται να περιορίσει τον ρόλο των περιφερειακών και τοπικών αρχών.
Ειδικότερα, επισημαίνει ότι η κατάρτιση των εθνικών και περιφερειακών σχεδίων εταιρικής σχέσης συχνά δεν προβλέπει δομημένη συμμετοχή της Αυτοδιοίκησης.
Για τον λόγο αυτό, ζητά τη διατήρηση της πολιτικής συνοχής για όλες τις περιφέρειες, τη νομική κατοχύρωση της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης και την καθιέρωση της αρχής «μη βλάπτειν τη συνοχή» σε όλα τα ευρωπαϊκά προγράμματα.
Η Κάτα Τούτο υπογράμμισε ότι οι περιφέρειες «απορρίπτουν το αφήγημα μιας παλιάς και ξεπερασμένης πολιτικής συνοχής», προειδοποιώντας ότι «η περικοπή της συνοχής σημαίνει περικοπή των επενδύσεων στην ανταγωνιστικότητα».
Αντίστοιχα, η ΕτΠ προειδοποίησε επισήμως στις 12 Οκτωβρίου ότι η περαιτέρω συγκέντρωση των αποφάσεων σε εθνικό επίπεδο ενδέχεται να ενισχύσει τις εδαφικές ανισότητες και να περιορίσει την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης.
Από την πλευρά του, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, ζήτησε ουσιαστική συμμετοχή της Αυτοδιοίκησης στα νέα σχέδια και επανέλαβε την επιδίωξη επίτευξης συμφωνίας έως το τέλος του 2026, ώστε ο νέος προϋπολογισμός να τεθεί σε εφαρμογή από τις αρχές του 2028.
Στις διαπραγματεύσεις προστίθεται η αναθεωρημένη πρόταση της ιρλανδικής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ, η οποία δημοσιοποιήθηκε το Σάββατο 10 Οκτωβρίου και προβλέπει περικοπές 141 δισ. ευρώ, περίπου 8% χαμηλότερα από την αρχική πρόταση της Κομισιόν.
Ελλάδα: Περιορισμένες αναφορές, αλλά σημαντικός ο κίνδυνος από τη λήξη του NextGenerationEU
Η παρουσία της Ελλάδας στην έκθεση των 108 σελίδων είναι περιορισμένη.
Η χώρα δεν περιλαμβάνεται στα δέκα βασικά συμπεράσματα, ούτε στον χάρτη με περισσότερες από είκοσι τοπικές ιστορίες που παρουσιάζει η ΕτΠ, από την Ιβηρική Χερσόνησο έως την Πολωνία.
Αντίστοιχη απουσία παρατηρείται για την Κύπρο και τη Βουλγαρία, με αποτέλεσμα η νοτιοανατολική Ευρώπη να έχει μικρή εκπροσώπηση στα συγκεκριμένα παραδείγματα.
Οι ελληνικές αναφορές εντοπίζονται κυρίως σε επιμέρους ζητήματα. Το έργο υδρογόνου TRIĒRĒS, το οποίο η έκθεση τοποθετεί στην Πελοπόννησο, παρουσιάζεται συνοπτικά ως παράδειγμα ανάπτυξης «κοιλάδας υδρογόνου».
Παράλληλα, η Ελλάδα κατατάσσεται στις χώρες όπου καταγράφεται εντονότερη μείωση των αγροτικών εκμεταλλεύσεων και των νέων αγροτών.
Η σημαντικότερη αναφορά συνδέεται με τη λήξη των πληρωμών του NextGenerationEU στις 31 Δεκεμβρίου 2026.
Η Ελλάδα περιλαμβάνεται, μαζί με την Κροατία, την Ιταλία, την Πορτογαλία και την Ισπανία, μεταξύ των κρατών όπου οι συγκεκριμένοι ευρωπαϊκοί πόροι αντιστοιχούν σε μεγάλο ποσοστό του ΑΕΠ. Κατά συνέπεια, η διακοπή τους εκτιμάται ότι θα έχει αισθητό αντίκτυπο και στις τοπικές οικονομίες.
Τέλος, κατά την εναρκτήρια εκδήλωση της Δευτέρας 12 Οκτωβρίου, ο Αντόνιο Κόστα συμπεριέλαβε την Αθήνα στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες όπου η στεγαστική κρίση αποτελεί οξύ κοινωνικό πρόβλημα.
Όπως σημείωσε, η πρόσβαση σε προσιτή κατοικία έχει εξελιχθεί σε μία από τις πλέον επείγουσες ανησυχίες των Ευρωπαίων, «από την Κοπεγχάγη έως τη Λισαβόνα, από το Δουβλίνο έως την Αθήνα».
