Ο θεσμός της Τ.Α, αποτελεί τον κατεξοχήν θεσμό της άμεσης δημοκρατίας.
Βασικοί σκοποί η εξυπηρέτηση των αναγκών της τοπικής κοινωνίας και η βελτίωση των συνθηκών ζωής των πολιτών. Το πλαίσιο της κοινωνικής πολιτικής στοχεύει στην επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων (ασφάλιση, απασχόληση, υγεία, παιδεία, κατοικία, προστασία της μητρότητας και της παιδικής ηλικίας, επιδόματα τέκνων, ασθένειας, παροχή προσωπικών υπηρεσιών κ.ά.) που συνθέτουν το Κοινωνικό Κράτος Δικαίου για τη διασφάλιση της κοινωνικής δικαιοσύνης, της κοινωνικής συνοχής, ούτως ώστε να διασφαλιστεί ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης των πολιτών. Στις προνοιακές υπηρεσίες εντάσσονται οι εξατομικευμένες παρεμβάσεις φροντίδας στις ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες (παιδική μέριμνα, ενίσχυση της οικογένειας, στήριξη των ατόμων με ειδικές ανάγκες, την αναπηρία, καθώς και την προστασία των ηλικιωμένων, των φτωχών και των περιθωριοποιημένων).
Η οικονομική κρίση υποβάθμισε το επίπεδο των παρεχόμενων υπηρεσιών κοινωνικής πολιτικής και πρόνοιας. Αντί να συγκλίνουμε προς το μέσο ευρωπαϊκό κεκτημένο δυστυχώς συγκλίνουμε ολοταχώς προς το βαλκανικό κοινωνικό μοντέλο. Οι ελλείψεις της κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλες και η ανθρωπιστική κρίση διευρύνεται με το κύμα της φτώχειας να ξεπερνά το 30% του πληθυσμού. Οι διαδοχικές θεσμικές παρεμβάσεις του ΠΑΣΟΚ, για την αποκέντρωση της κρατικής εξουσίας και την αναβάθμιση του ρόλου και της συμμετοχής των τοπικών κοινωνιών (Τ.Α.-Περιφέρεια). Παραχώρησαν σημαντικές αρμοδιότητες για την άσκηση κοινωνικής πολιτικής και πρόνοιας.
Αναμφίβολα, η τοπική αυτοδιοίκηση προσφέρει τον αντίκτυπο κάθε καινούριας τάσης στην κοινωνική προστασία. Η τοπική αυτοδιοίκηση ανταποκρινόμενη στις απαιτήσεις θα πρέπει να αναπτύξει μία στρατηγική φροντίδας που στηρίζεται σε συστηματική έρευνα και σχεδιασμό, καθώς και να προχωρήσει στην ανάληψη του συντονισμού των παρεμβάσεων, την ανάπτυξη δικτύων συνεργασίας. Τέλος, να περάσει στον επαναπροσδιορισμό του περιεχομένου των κοινωνικών υπηρεσιών και στην ανάπτυξη ενός συστήματος ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών. Σε όλα τα αυτά κλειδί αποτελεί η συμμετοχή και ενδυνάμωση των χρηστών, η ενεργοποίηση εθελοντών και η αναβάθμιση του ανθρώπινου δυναμικου. Αν και η λειτουργία της τοπικής αυτοδιοίκησης στην Ελλάδα, γίνεται στα πλαίσια των σύγχρονων τάσεων, δεν έχει επιβληθεί ως χώρος άσκησης της συνολικής κοινωνικής προστασίας. Τις περισσότερες φορές επικεντρώνεται στην φροντίδα των ευπαθών ομάδων του πληθυσμού αποσπασματικά και ευκαιριακά. Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχουν κατάλληλες οργανωτικές υποδομές, οι πόροι είναι περιορισμένοι και τα συνεχώς διογκούμενα κοινωνικά προβλήματα αντιμετωπίζονται με δυσχέρεια.
Πλέον υπάρχει στη χώρα μας το κατάλληλο εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό, το οποίο θα ήταν δυνατό να προσφέρει σημαντικές υπηρεσίες, αλλά δεν αξιοποιείται από την τοπική αυτοδιοίκηση και από το κεντρικό κράτος, αφού δε δίνεται πια προτεραιότητα από τις κυβερνήσεις στα θέματα της κοινωνικής προστασίας. Στην ουσία πρόκειται για μια πολιτική επιλογή κι όχι για έλλειψη πόρων και κοινωνικού κεφαλαίου.
Η τοπική αυτοδιοίκηση έχει ήδη προχωρήσει στην επιτυχημένη ανάπτυξη δράσεων κοινωνικής προστασίας εφαρμόζοντας ολοκληρωμένα προγράμματα, αλλά και όλες εκείνες τις δραστηριότητες, οι οποίες προσφέρουν πλήθος υπηρεσιών στο τομέα της κοινωνικής φροντίδας για όλες τις ευπαθείς ομάδες πληθυσμού.
Μερικές σημαντικές δράσεις κοινωνικής στήριξης που μπορεί και προσφέρει η τοπική αυτοδιοίκηση, όπως είναι για το πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι», τα Κέντρα Δημιουργικής Απασχόλησης Παιδιών (Κ.Δ.Α.Π.), τα ΚΑΠΗ, οι Βρεφονηπιακοί σταθμοί, οι Βρεφονηπιακοί παιδικοί σταθμοί ολοκληρωμένης φροντίδας, αλλά και οι υπόλοιπες αντίστοιχες δομές δέχονται τη χρηματοδότηση του ευρωπαϊκού κοινωνικού ταμείου στο πλαίσιο του Γ’ Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης και του ελληνικού δημοσίου σε ποσοστά 75% και 25% αντίστοιχα. Όλες αυτές οι δράσεις υλοποιούνται από την τοπική αυτοδιοίκηση στη βάση των αρχών της επικουρικότητας και της εγγύτητας και συμφωνούν με την ευρωπαϊκή πρακτική, αλλά και την εμπειρία και προσφέρουν ολοένα και πιο πολλές ποιοτικά αναβαθμισμένες υπηρεσίες στους πολίτες.
Αναφορικά με τον ρόλο τον ΚΑΠΗ. Η γήρανση του πληθυσμού αποτελεί πλέον βασικό χαρακτηριστικό του αναπτυγμένου κόσμου. Το φαινόμενο αυτό που παρατηρείται οφείλεται σε δύο βασικά αίτια: αφενός την ανάπτυξη των επιστημών και συγκεκριμένα της ιατρικής, όπου οι νέες τεχνολογίες βοηθούν στην ραγδαία ανάπτυξή τους, ιδίως τα τελευταία χρόνια, και άρα συμβάλλουν σημαντικά στην βελτίωση της ποιότητας της ζωής των ανθρώπων και ως εκ τούτου στην αύξηση του προσδόκιμου ζωής. Αφετέρου, η γήρανση του πληθυσμού, ιδίως σε ό,τι αφορά στην Ελλάδα, οφείλεται στις οικονομικά δυσμενείς συνθήκες που βρίσκεται η χώρα μας. Οι οικονομικά δυσμενείς συνθήκες αποτελούν ανασταλτικό παράγοντα στις νέες γενιές να κάνουν οικογένεια και παιδιά. Έτσι, λοιπόν, οι δύο αυτές αιτίες συνδυαστικά, έχουν οδηγήσει στη γήρανση του πληθυσμού και κατ’ επέκταση και στο δημογραφικό πρόβλημα που ήδη αντιμετωπίζει η Ελλάδα.
Στο πλαίσιο αυτό και λαμβάνοντας υπόψη τα ανωτέρω, ο θεσμός των ΚΑΠΗ (Κέντρα Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων) παίζει και οφείλει να συνεχίζει να παίζει καταλυτικό ρόλο. Ο ρόλος των ΚΑΠΗ είναι εξαιρετικά σημαντικός, διότι συμβάλλει με το καλύτερο δυνατό τρόπο τόσο στην ψυχολογική-πνευματική κατάσταση του ηλικιωμένου, όσο και στη σωματική του κατάσταση, προλαμβάνοντας πολλές φορές ασθένειες (ψυχολογικές και σωματικές) βελτιώνοντας με αυτόν τον τρόπο την ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων, καθώς το αίσθημα του ανήκειν αλλά και το ότι παραμένουν δημιουργικοί και ενεργητικοί δίνουν άλλη πνοή στη ζωή των ηλικιωμένων. Με αυτόν τον τρόπο, αυτή η πολύ σημαντική κοινωνική ομάδα, δεν παραγκωνίζεται από την κοινωνία, αλλά αντιθέτως αγκαλιάζεται από αυτήν αποτελώντας αναπόσπαστο κομμάτι της.
Στα ΚΑΠΗ συμμετείχαν οργανωμένοι και μη σε συνταξιουχικές οργανώσεις για να βρουν και να διατηρήσουν φιλικούς δεσμούς και κοινωνικές σχέσεις. Να αποφύγουν τη μοναξιά στις διάφορες μορφές της. Είτε διότι αποχωρώντας από την εργασία νιώθουν «φευγάτοι», είτε όσοι δεν έχουν συγγενικό περιβάλλον, είτε στο σπίτι συνεχώς «πνίγονται». Τα ΚΑΠΗ, είναι τοπικός χώρος συνεύρεσης της τρίτης ηλικίας και για αυτόν το λόγο βασικό μέλημα της πολιτείας οφείλει να είναι η διαρκής βελτίωση των συνθηκών των ΚΑΠΗ, αλλά και ενίσχυση του ρόλου τους μέσω επιπρόσθετων παροχών που θα συμβάλλουν στον πλήρη εναρμονισμό της κοινωνικής ομάδας των ηλικιωμένων με την κοινωνία του «σήμερα». Η υιοθέτηση κοινωνικού πρόσημου των ΚΑΠΗ είναι επιβεβλημένη κοινωνική ανάγκη.
Είναι σημαντικό στο σημείο αυτό να επισημανθεί και ο ρόλος των Ο.Τ.Α. Ο διαρκώς διευρυνόμενος ρόλος των Ο.Τ.Α., ιδιαίτερα μετά την συνένωση των δήμων με το πρόγραμμα «Ιωάννης Καποδίστριας» και οι κατευθύνσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης για όσον το δυνατόν περισσότερη αποκέντρωση των υπηρεσιών που πρέπει να παρέχονται εγγύτερα στον πολίτη, ανέδειξε την αναγκαιότητα πραγματοποίησης μεταρρυθμίσεων στο θεσμικό πλαίσιο της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Τέλος, ο ρόλος της Τ.Α. είναι ιδιαιτέρως σημαντικός στον τομέα κοινωνικής προστασίας και αλληλεγγύης. Πιο συγκεκριμένα, σε ότι αφορά τον τομέα κοινωνικής προστασίας και αλληλεγγύης η τοπική αυτοδιοίκηση οφείλει να σχεδιάζει ολοκληρωμένα τοπικά σχέδια κοινωνικής δράσης και κοινωνικής ένταξης των ευπαθών ομάδων μέσω των οποίων θα έχει τη δυνατότητα:
• Να ενισχύει πολιτικές για την παροχή υπηρεσιών υγείας και την προαγωγή της ψυχικής υγείας.
• Να στηρίζει, μέσω της συμβουλευτικής θύματα ενδοοικογενειακής βίας.
• Να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για την πρόληψη κατά των εξαρτησιογόνων ουσιών.
• Να εφαρμόζει προγράμματα για την πρόληψη της παραβατικότητας.
• Να μεριμνά για τα προβλήματα στέγασης των οικονομικά αδυνάτων δημοτών.
• Να σχεδιάζει, να υλοποιεί και να συμμετέχει σε προγράμματα και δράσεις για την ένταξη των τσιγγάνων και των μεταναστών στην κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική ζωή της τοπικής κοινωνίας.
• Να δημιουργεί τοπικά δίκτυα κοινωνικής αλληλεγγύης και δίκτυα κοινωνικών οργανώσεων.
Ο κοινωνικός ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης θα μπορούσε επίσης να αναπτυχθεί μέσα από την αξιοποίηση εργαλείων που παρέχει ο κώδικας δήμων και κοινοτήτων, για το σχεδιασμό δράσεων κοινωνικού χαρακτήρα και τη χάραξη στρατηγικής για τη κοινωνική προστασία των Ο.Τ.Α.. Τα επιχειρησιακά σχέδια των δήμων, (των οποίων η εκπόνηση είναι υποχρεωτική για τους δήμους με πληθυσμό άνω των 10.000 κατοίκων), αποτελούν τα εργαλεία μέσω των οποίων οι Ο.Τ.Α. μπορούν να εκπονήσουν σχέδιο δράσης για κοινωνική παρέμβαση στο δήμο τους και να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για την υλοποίηση του.
Η έλλειψη μόνιμου προσωπικού είναι το μεγάλο πρόβλημα για την βελτίωση των υπηρεσιών κοινωνικής πολιτικής της Αυτοδιοίκησης, καθώς επίσης οι αναπτυξιακοί πόροι από ευρωπαϊκά και εθνικά προγράμματα που αντί να διευρύνονται συνεχώς περιορίζονται. Είναι καιρός η Πολιτεία να αντιμετωπίσει μαζί με την Τ.Α. πιο ουσιαστικά και πιο αποτελεσματικά τα ζητήματα της κοινωνικής πολιτικής που αφορούν τον ίδιο τον άνθρωπο.
***O Λουκάς Αποστολίδης, είναι πρώην Αντιπρόεδρος της Βουλής και Υποψήφιος Βουλευτής Νότιου Τομέα (Β3) Αθηνών στις εκλογές της 21ης Μαΐου
