Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν χρειάζεται ένα πιο λειτουργικό κράτος, αλλά ποιος θα αποφασίζει και με ποια εργαλεία.
Η συζήτηση που έχει ανοίξει για τη συνταγματική αναθεώρηση, με αφετηρία τις δημόσιες τοποθετήσεις του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκης, επαναφέρει στο προσκήνιο ένα παλιό αλλά άλυτο ερώτημα: ποιος είναι ο πραγματικός ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στο ελληνικό κράτος και αν η επόμενη θεσμική τομή θα οδηγήσει σε ουσιαστική αποκέντρωση ή θα παγιώσει ένα ακόμη πιο συγκεντρωτικό μοντέλο διακυβέρνησης.
Παρότι η αυτοδιοίκηση δεν βρίσκεται στον πυρήνα των κυβερνητικών εξαγγελιών για το Σύνταγμα, οι κατευθύνσεις που περιγράφονται, (δηλαδή αποτελεσματικότητα, επιτάχυνση διαδικασιών, ενίσχυση της εκτελεστικής λειτουργίας) επηρεάζουν άμεσα Δήμους και Περιφέρειες. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν χρειάζεται ένα πιο λειτουργικό κράτος, αλλά ποιος θα αποφασίζει και με ποια εργαλεία.
Συνταγματική κατοχύρωση χωρίς ουσιαστική αυτονομία
Το ελληνικό Σύνταγμα αναγνωρίζει την Τοπική Αυτοδιοίκηση ως θεσμό με διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια. Στην πράξη, όμως, αυτή η αυτοτέλεια παραμένει περιορισμένη. Δήμοι και Περιφέρειες ασκούν ολοένα και περισσότερες αρμοδιότητες, χωρίς αντίστοιχη μεταφορά πόρων, προσωπικού και αποφασιστικής εξουσίας.
Η συνταγματική αναθεώρηση θα μπορούσε να αποτελέσει ευκαιρία για να αντιμετωπιστεί αυτή η αντίφαση. Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι οι προτάσεις που συζητούνται κινούνται προς την κατεύθυνση της ουσιαστικής ενίσχυσης της αυτοδιοίκησης. Αντίθετα, η έμφαση στην «αποτελεσματικότητα» εγείρει τον φόβο ότι θα ενισχυθεί περαιτέρω ο ρόλος του κεντρικού κράτους εις βάρος των τοπικών θεσμών.
Αρμοδιότητες χωρίς μέσα: το διαχρονικό αδιέξοδο
Τα τελευταία χρόνια, Δήμοι και Περιφέρειες έχουν βρεθεί στην πρώτη γραμμή διαχείρισης κρίσεων: πανδημία, φυσικές καταστροφές, κοινωνική πολιτική, πολιτική προστασία. Παρ’ όλα αυτά, η θεσμική τους ενίσχυση δεν ακολούθησε τον αυξημένο ρόλο τους.
Η υποστελέχωση, ιδιαίτερα στις τεχνικές και οικονομικές υπηρεσίες, παραμένει ο κανόνας. Οι χρηματοδοτήσεις συχνά συνοδεύονται από αυστηρούς κεντρικούς ελέγχους, ενώ η δυνατότητα αυτόνομου σχεδιασμού είναι περιορισμένη. Σε αυτό το πλαίσιο, μια συνταγματική αναθεώρηση που δεν αγγίζει τον πυρήνα της οικονομικής και διοικητικής αυτοτέλειας των ΟΤΑ κινδυνεύει να αφήσει ανέπαφο το βασικό πρόβλημα.
Ο κίνδυνος του συγκεντρωτισμού με «μεταρρυθμιστικό» πρόσημο
Ένα από τα βασικά ζητήματα που τίθενται στη δημόσια συζήτηση αφορά την επιτάχυνση μεγάλων έργων, επενδύσεων και διοικητικών αποφάσεων. Για την αυτοδιοίκηση, όμως, η ταχύτητα δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την παράκαμψη των τοπικών κοινωνιών.
Η μεταφορά κρίσιμων αποφάσεων σε κεντρικά όργανα ή ανεξάρτητες αρχές, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή Δήμων και Περιφερειών, αποδυναμώνει τη δημοκρατική διάσταση της διακυβέρνησης. Η Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να περιορίζεται σε ρόλο διαχειριστή ή εκτελεστή αποφάσεων που λαμβάνονται αλλού, ειδικά όταν αυτές επηρεάζουν άμεσα τον χώρο, το περιβάλλον και την καθημερινότητα των πολιτών.
Τι θα σήμαινε μια αναθεώρηση πραγματικά υπέρ της αυτοδιοίκησης
Για την αυτοδιοίκηση, η συνταγματική αναθεώρηση θα είχε ουσιαστικό νόημα μόνο αν περιλάμβανε σαφείς εγγυήσεις:
-
ρητή ενίσχυση της οικονομικής αυτοτέλειας των ΟΤΑ,
-
σταθερούς και προβλέψιμους πόρους,
-
ουσιαστική μεταφορά αρμοδιοτήτων με αντίστοιχα μέσα,
-
θεσμική θωράκιση της συμμετοχής Δήμων και Περιφερειών στον σχεδιασμό πολιτικών.
Χωρίς αυτά, κάθε συζήτηση περί αποκέντρωσης παραμένει ρητορική.
Το πραγματικό διακύβευμα
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση αποτελεί τον θεσμό που βρίσκεται πιο κοντά στον πολίτη και απορροφά καθημερινά τις συνέπειες των πολιτικών αποφάσεων. Η συνταγματική αναθεώρηση δεν είναι μια τεχνική διαδικασία, αλλά μια βαθιά πολιτική επιλογή για το πώς αντιλαμβανόμαστε τη δημοκρατία και τη διακυβέρνηση.
Το διακύβευμα είναι σαφές:
ή η αναθεώρηση θα αποτελέσει βήμα για ισχυρούς Δήμους και Περιφέρειες με πραγματική αυτονομία,
ή θα παγιώσει ένα μοντέλο όπου η αυτοδιοίκηση παραμένει θεσμικά κατοχυρωμένη, αλλά λειτουργικά εξαρτημένη.
Για την αυτοδιοίκηση, αυτή η συζήτηση δεν αφορά απλώς το Σύνταγμα. Αφορά το δικαίωμα των τοπικών κοινωνιών να αποφασίζουν ουσιαστικά για το μέλλον τους.
