Μαθήματα, εργαστήρια και δράσεις αποκατάστασης φέρνουν νεότερους ανθρώπους κοντά σε μια παράδοση αιώνων
Νέα ζωή σε μια παραδοσιακή τέχνη στενά συνδεδεμένη με τη Ρόδο και τα Δωδεκάνησα επιχειρεί να δώσει το Aegean Skills, μέσα από προγράμματα εκμάθησης του βοτσαλωτού σε χωριά και τοπικές κοινότητες. Η ανταπόκριση είναι ήδη μεγάλη, με κατοίκους, νέους και ομογενείς να συμμετέχουν στα μαθήματα, ενώ αυξάνονται τα αιτήματα για επέκταση των δράσεων και σε άλλες περιοχές του νησιού.
Η τέχνη του βοτσαλωτού, που για δεκαετίες μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά και σήμερα κινδυνεύει να χαθεί μαζί με τους παλιούς τεχνίτες της, αποτελεί μία από τις βασικές δράσεις του προγράμματος για τη διατήρηση της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αιγαίου και επιστημονική συνεργάτιδα του Aegean Skills Δέσποινα Χατζηδιάκου υπογράμμισε ότι στόχος δεν είναι μόνο η εκμάθηση μιας τεχνικής, αλλά η διατήρηση και η μεταφορά της γνώσης στις νεότερες γενιές.
Περίπου 2.000 συμμετοχές στα προγράμματα
Σύμφωνα με την κ. Χατζηδιάκου, περίπου 2.000 άτομα έχουν ήδη συμμετάσχει στα προγράμματα του Aegean Skills, τα οποία απευθύνονται σε κατοίκους των Δωδεκανήσων και των Κυκλάδων.
Όπως σημείωσε, στην αρχή υπήρχε δυσκολία στην κατανόηση του χαρακτήρα της πρωτοβουλίας, ωστόσο πλέον το ενδιαφέρον έχει αυξηθεί σημαντικά και τα αιτήματα συμμετοχής είναι συνεχή.
Τα προγράμματα καλύπτουν ευρύ φάσμα θεματικών, από τον τουρισμό και την εκπαίδευση έως την ψυχολογία και άλλους τομείς της διά βίου μάθησης, με τη συμμετοχή να παρέχεται δωρεάν.
Παράλληλα με τα εξ αποστάσεως επιστημονικά προγράμματα, υλοποιούνται και δια ζώσης δράσεις μέσα στις τοπικές κοινωνίες. Σε αυτές εντάσσεται και η διδασκαλία της τέχνης του βοτσαλωτού.
Εργαστήριο στα Κοσκινού
Η Δέσποινα Χατζηδιάκου ανέφερε ότι είχε παρακολουθήσει και η ίδια, πριν από περίπου τρία χρόνια, μάθημα για το βοτσαλωτό και έκτοτε επιδίωκε να δοθεί συνέχεια στην προσπάθεια.
Η βασική δυσκολία ήταν η εξεύρεση κατάλληλου χώρου, καθώς η συγκεκριμένη τεχνική έχει ιδιαίτερες απαιτήσεις. Χρειάζονται βότσαλα, λάσπη, ασβέστης και κατάλληλες συνθήκες για τη χειρωνακτική εργασία.
Τελικά δημιουργήθηκε εργαστήριο στα Κοσκινού, ένα χωριό με ιδιαίτερα ισχυρή παράδοση στα βοτσαλωτά.
Τα μαθήματα έχουν μεγάλη συμμετοχή και, μετά το πρακτικό μέρος, οι εκπαιδευόμενοι επισκέπτονται παραδοσιακά βοτσαλωτά της Ρόδου, ώστε να παρατηρούν από κοντά τα σχέδια και τις τεχνικές κατασκευής τους.
«Όλα τα μαθήματα είναι γεμάτα, το ένα πίσω από το άλλο», ανέφερε η κ. Χατζηδιάκου, σημειώνοντας ότι μετά την εκπαίδευση οι συμμετέχοντες μπορούν πλέον να αναγνωρίζουν και να σχολιάζουν διαφορετικές τεχνικές και σχέδια.
Μαθήματα σε Κατταβιά και Ασκληπειό
Το περασμένο καλοκαίρι το πρόγραμμα επεκτάθηκε για πρώτη φορά πέρα από ένα σταθερό εργαστήριο και μεταφέρθηκε στα χωριά.
Μαθήματα πραγματοποιήθηκαν στην Κατταβιά και στο Ασκληπειό, με τη συμμετοχή κατοίκων αλλά και ομογενών που βρίσκονταν στη Ρόδο για τις διακοπές τους.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσε η περίπτωση ενός νέου που ταξίδεψε από την Κω στη Ρόδο αποκλειστικά για να παρακολουθήσει το μάθημα.
Στις δράσεις συμμετείχαν επίσης Ροδίτες της ομογένειας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά και την Αυστραλία, οι οποίοι είχαν επιστρέψει στα χωριά τους κατά τη θερινή περίοδο.
Στην Κατταβιά η εκπαίδευση συνδυάστηκε και με πραγματική παρέμβαση αποκατάστασης. Μετά το θεωρητικό και πρακτικό μέρος, οι συμμετέχοντες βοήθησαν στην επισκευή φθαρμένων τμημάτων βοτσαλωτού στην αυλή εκκλησίας του χωριού.
Αντίστοιχη δράση πραγματοποιήθηκε και στο Ασκληπειό, συνδέοντας την εκπαίδευση με την εφαρμογή της τεχνικής σε πραγματικές συνθήκες.
Αιτήματα από Αφάντου, Αρχάγγελο και Κρεμαστή
Η ανταπόκριση των τοπικών κοινωνιών δημιουργεί ήδη προοπτικές για περαιτέρω επέκταση του προγράμματος.
Σύμφωνα με την κ. Χατζηδιάκου, αιτήματα για αντίστοιχα μαθήματα έχουν κατατεθεί από τα Αφάντου, τον Αρχάγγελο και την Κρεμαστή.
«Ο κόσμος αρχίζει να καταλαβαίνει την αξία και την ομορφιά του βοτσαλωτού», ανέφερε.
Παράλληλα, απηύθυνε έκκληση για την προστασία των παλιών βοτσαλωτών που διατηρούνται σε σπίτια, αυλές και παραδοσιακούς οικισμούς.
Όπως επισήμανε, σε περιοχές όπως η Λίνδος, η Παλιά Πόλη και άλλα σημεία της Ρόδου παλιά βοτσαλωτά καταστρέφονται προκειμένου να αντικατασταθούν με πλακάκια, ενώ, κατά την ίδια, θα πρέπει να συντηρούνται και να αποκαθίστανται ως μέρος της τοπικής ιστορίας.
Μια απαιτητική χειρωνακτική τέχνη
Η κατασκευή του βοτσαλωτού γίνεται επί τόπου στο έδαφος και απαιτεί πολλές ώρες χειρωνακτικής εργασίας.
Η κ. Χατζηδιάκου εξήγησε ότι η τεχνική δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολη ως προς την εκμάθηση, απαιτεί όμως υπομονή και αντοχή, καθώς ο τεχνίτης πρέπει να παραμένει γονατισμένος για ώρες και να τοποθετεί ένα προς ένα τα βότσαλα.
Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά, όταν το έργο ολοκληρωθεί, «είναι σαν κέντημα όταν το βλέπεις».
Από το βοτσαλωτό στις παραδοσιακές φορεσιές
Η δράση του Aegean Skills δεν περιορίζεται στο βοτσαλωτό. Στόχος είναι η διατήρηση και άλλων στοιχείων της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς των νησιών.
Στο πλαίσιο αυτό υλοποιούνται ή σχεδιάζονται προγράμματα για το παραδοσιακό κέντημα, το βελονάκι, τις τοπικές φορεσιές και άλλες τεχνικές που γνωρίζουν πλέον όλο και λιγότεροι άνθρωποι.
Στα Αφάντου, για παράδειγμα, υπάρχει ενδιαφέρον για τη διάσωση της τεχνικής κατασκευής της παραδοσιακής μαντήλας, καθώς η γνώση της έχει περιοριστεί σε ελάχιστους μεγαλύτερους κατοίκους.
Αντίστοιχη προσπάθεια πραγματοποιήθηκε στον Έμπωνα, με επίκεντρο τις παραδοσιακές φορεσιές και τεχνικές κεντήματος και βελονακίου, ώστε νεότερες γυναίκες να διδαχθούν τον τρόπο κατασκευής τους.
«Τα ήθη, τα έθιμα και τα παραδοσιακά φαγητά είναι σημαντικά, αλλά εξίσου σημαντικές είναι και οι τέχνες. Πρέπει να φροντίσουμε να μη χαθούν», τόνισε η κ. Χατζηδιάκου.
«Δίνουμε ζωή στα χωριά μας»
Πέρα από τη διάσωση της παραδοσιακής γνώσης, οι δράσεις αποκτούν και κοινωνική διάσταση, ιδιαίτερα στις μικρότερες κοινότητες.
Όπως ανέφερε η επιστημονική συνεργάτιδα του Aegean Skills, τα μαθήματα δημιουργούν ευκαιρίες για συνάντηση, δημιουργία και κοινή δραστηριότητα των κατοίκων.
«Δίνουμε ζωή στα χωριά μας. Οι άνθρωποι συναντιούνται δύο φορές την εβδομάδα, βρίσκονται όλοι μαζί, δημιουργούν και περνούν όμορφα. Και όταν βλέπεις ότι ο κόσμος το θέλει και το αγκαλιάζει, αυτό σου δίνει κουράγιο να συνεχίσεις», κατέληξε.
