Αιγιαλός, ξαπλώστρες και MyCoast: Ο οδηγός για τα δικαιώματα των πολιτών στις ακτές

Η ελεύθερη πρόσβαση των πολιτών στις παραλίες, η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και τα όρια της εμπορικής αξιοποίησης των ακτών αποτελούν διαχρονικά ζητήματα με έντονο κοινωνικό και οικονομικό ενδιαφέρον. Η μελέτη με τίτλο «Το νομοθετικό πλαίσιο για την αξιοποίηση, διαχείριση και προστασία παραθαλάσσιων χώρων, αιγιαλού και παραλίας», της νομικής εταιρείας DTK, αποκωδικοποιεί τα βασικά σημεία της νομοθεσίας και παρουσιάζει δέκα κρίσιμες πληροφορίες που πρέπει να γνωρίζουν οι πολίτες για τη διαχείριση των ελληνικών ακτών.

Η σημασία της ενημέρωσης για την προστασία των ακτών

Η μελέτη, που υπογράφουν οι δικηγόροι με ειδίκευση στο Δίκαιο Περιβάλλοντος, Πολεοδομίας και Χωροταξίας δρ Κωνσταντίνος Καρατσώλης, Μαριάννα Ξαφουγιάννη, Ελευθερία Βολάκη, Ειρήνη Τσιάντη και Ιφιγένεια Τσακαλογιάννη, υπογραμμίζει ότι οι πολίτες, όταν έχουν πρόσβαση στην πληροφορία, μπορούν να αποτελέσουν καθοριστικό παράγοντα για την προστασία της ελληνικής ακτογραμμής.

Η Ελλάδα διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες ακτογραμμές παγκοσμίως, μήκους 13.676 χιλιομέτρων, η οποία περιλαμβάνει κόλπους, ακρωτήρια, χερσονήσους, αλλά και περίπου 6.000 νησιά και νησίδες.

Η ακτογραμμή αποτελεί ταυτόχρονα σημαντικό περιβαλλοντικό κεφάλαιο και βασικό πυλώνα της οικονομίας, καθώς ο τουρισμός συμβάλλει άμεσα και έμμεσα περίπου στο ένα τρίτο του ΑΕΠ της χώρας.

Η μελέτη αναδεικνύει τρία βασικά σημεία προβληματισμού:

την ελεύθερη πρόσβαση των πολιτών στην παραλία και την ταυτότητά της ως δημόσιου αγαθού,
τη διαχείριση των παραχωρήσεων ακτών σε ιδιώτες και τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της ιδιωτικής δραστηριότητας,
τη συμβατότητα της εμπορικής αξιοποίησης με την προστασία του οικοσυστήματος.

Παράλληλα, επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν «ιδιωτικές παραλίες» στην Ελλάδα, ότι στις ακτές απαγορεύονται σχεδόν όλες οι δραστηριότητες και οι μόνιμες κατασκευές, ενώ ισχύουν αυστηροί κανόνες για οχήματα, φωτισμό και θόρυβο.

Το MyCoast έδειξε τη δύναμη της συμμετοχής των πολιτών

Σύμφωνα με τη μελέτη, χαρακτηριστικό παράδειγμα του ρόλου των πολιτών αποτελεί η εφαρμογή MyCoast, η οποία από τον πρώτο χρόνο λειτουργίας της, το 2024, δέχθηκε 41.737 καταγγελίες.

Παρά το γεγονός ότι ο κρατικός μηχανισμός ολοκλήρωσε τους ελέγχους περίπου στο ένα τρίτο των περιπτώσεων, η εφαρμογή απέδειξε τη σημασία της ενεργού συμμετοχής των πολιτών.

Από τις καταγγελίες που ελέγχθηκαν επιβλήθηκαν πρόστιμα συνολικού ύψους άνω των 1.150.000 ευρώ.

Η Ελλάδα, σύμφωνα με τη μελέτη, διαθέτει τη 12η μεγαλύτερη ακτογραμμή στον κόσμο, μήκους 13.676 χιλιομέτρων, μεγαλύτερη από εκείνη χωρών όπως η Ιταλία, η Βραζιλία, η Τουρκία και η Ινδία.

Παράλληλα, κατέχει το 15% των διεθνώς βραβευμένων ακτών στο πρόγραμμα «Γαλάζια Σημαία», μεταξύ 52 χωρών που συμμετέχουν.

Τα 10 βασικά σημεία για τη διαχείριση των ακτών

1. Αιγιαλός και παραλία δεν είναι το ίδιο

Στην καθημερινή χρήση οι λέξεις αιγιαλός και παραλία συχνά χρησιμοποιούνται ως συνώνυμες. Νομικά όμως έχουν διαφορετική σημασία.

Ο αιγιαλός είναι η ζώνη της ξηράς που βρέχεται από τη θάλασσα, δηλαδή η λωρίδα που καλύπτουν οι μεγαλύτερες και συνήθεις αναβάσεις των κυμάτων.

Η παραλία είναι η ζώνη που ξεκινά αμέσως μετά τον αιγιαλό, εκεί όπου συνήθως τοποθετούνται πετσέτες, ομπρέλες και ξαπλώστρες. Εκτείνεται έως 50 μέτρα από το όριο του αιγιαλού.

2. Δεν υπάρχουν «ιδιωτικές παραλίες» στην Ελλάδα

Ο αιγιαλός και η παραλία δεν πωλούνται, δεν μεταβιβάζονται και δεν μπορούν να αποτελέσουν ιδιωτική περιουσία.

Το κράτος διατηρεί την κυριότητα των περιοχών αυτών και μπορεί μόνο να παραχωρεί προσωρινό δικαίωμα χρήσης, με συγκεκριμένους όρους, χρονική διάρκεια και περιορισμούς.

Η νομοθεσία αντιμετωπίζει την ακτή ως κοινόχρηστο αγαθό, το οποίο ανήκει σε όλους και πρέπει να παραμένει διαθέσιμο για όλους.

3. Τουλάχιστον το 50% της παραλίας πρέπει να παραμένει ελεύθερο

Η εικόνα μιας παραλίας πλήρως καλυμμένης από ομπρέλες και ξαπλώστρες δεν προβλέπεται από τον νόμο.

Ακόμη και όταν δίνονται άδειες σε επιχειρήσεις για δραστηριότητες αναψυχής, τουλάχιστον το 50% της παραλίας πρέπει να παραμένει ελεύθερο και προσβάσιμο στο κοινό.

Η λογική του νομοθέτη είναι ότι η παραλία, ως δημόσιο αγαθό, δεν μπορεί να μετατραπεί σε χώρο αποκλειστικής χρήσης.

Για τον ίδιο λόγο, κατά κανόνα απαγορεύονται περιφράξεις, φράχτες, κάγκελα ή άλλες κατασκευές που εμποδίζουν την ελεύθερη διέλευση των πολιτών.

Όπου υπάρχει ελεγχόμενη είσοδος, πύλη ή φύλαξη που εμποδίζει την πρόσβαση στην ίδια την παραλία και όχι απλώς σε μια ιδιωτική επιχείρηση, υπάρχει ανάγκη ελέγχου της νομιμότητας.

4. Η πρόσβαση στη θάλασσα πρέπει να είναι ελεύθερη

Ακόμη και όταν μια παραλία έχει παραχωρηθεί σε επιχειρήσεις, η πρόσβαση των πολιτών στη θάλασσα πρέπει να παραμένει ανεμπόδιστη.

Η κάθετη πρόσβαση, από τον δρόμο προς τη θάλασσα, εξασφαλίζεται με ελεύθερους διαδρόμους μεταξύ επιχειρήσεων.

Ο γενικός κανόνας προβλέπει διάδρομο πλάτους τουλάχιστον 6 μέτρων ανάμεσα σε δύο διαφορετικές επιχειρήσεις, ενώ το πλάτος μπορεί να μειωθεί στα 3 μέτρα όταν οι προσόψεις των όμορων ακινήτων προς τη θάλασσα είναι μικρότερες των 20 μέτρων.

Αυτό σημαίνει ότι δύο συνεχόμενα beach bar δεν μπορούν να λειτουργούν σαν ένας ενιαίος ιδιωτικός χώρος χωρίς ελεύθερα περάσματα.

Παράλληλα, η οριζόντια πρόσβαση κατά μήκος της ακτής διασφαλίζεται με ελεύθερη ζώνη πλάτους 4 μέτρων από το φυσικό σημείο όπου η θάλασσα συναντά συνήθως τη στεριά.

Έτσι, ξαπλώστρες, ομπρέλες και τραπεζοκαθίσματα δεν μπορούν να φτάνουν μέχρι το σημείο που σκάει το κύμα.

5. Στις παραλίες απαγορεύονται σχεδόν όλες οι δραστηριότητες και η δόμηση

Η παραχώρηση χρήσης μιας παραλίας σε μια επιχείρηση αφορά μόνο την «απλή χρήση» της ακτής και δεν σημαίνει δικαίωμα οικοδομικής εκμετάλλευσης.

Οι δραστηριότητες που μπορούν να επιτρέπονται είναι όσες δεν αλλοιώνουν μόνιμα τη μορφή του χώρου και αφορούν κυρίως κινητές ή προσωρινές εγκαταστάσεις, όπως:

• ομπρέλες και ξαπλώστρες,
• κινητά τραπεζοκαθίσματα,
• ξύλινα ή προσωρινά δάπεδα περιορισμένης έκτασης,
• αποδυτήρια, ντους και βοηθητικές εγκαταστάσεις ελαφριάς μορφής,
• ναυαγοσωστικός εξοπλισμός,
• σε ορισμένες περιπτώσεις κινητές καντίνες ή προσωρινές υποστηρικτικές κατασκευές, εφόσον διαθέτουν τις απαιτούμενες άδειες.

Αντίθετα, απαγορεύονται μόνιμες κατασκευές πάνω στον αιγιαλό, όπως τσιμεντένιες βάσεις, κλειστοί χώροι, βαριές εγκαταστάσεις, περιτοιχίσεις ή έργα που αλλοιώνουν μόνιμα το φυσικό τοπίο και εμποδίζουν την κοινή χρήση.

Όπως επισημαίνει η μελέτη, όσο πιο μόνιμη μοιάζει μια εγκατάσταση πάνω στον αιγιαλό, τόσο περισσότερο πρέπει να εξετάζεται αν είναι νόμιμη.

6. Οι πολύ μικρές παραλίες προστατεύονται με αυστηρότερους κανόνες

Το νομοθετικό πλαίσιο προβλέπει αυστηρότερους περιορισμούς για τις πολύ μικρές παραλίες.

Κατά κανόνα, όταν το πλάτος ή το μήκος ενός τμήματος παραλίας είναι μικρότερο από 4 μέτρα ή όταν το συνολικό εμβαδόν της είναι μικρότερο από 150 τετραγωνικά μέτρα, δεν επιτρέπεται η παραχώρησή της.

Η λογική είναι ότι σε τόσο μικρούς χώρους λίγες μόνο σειρές από ομπρέλες και ξαπλώστρες μπορούν να περιορίσουν ουσιαστικά τη δημόσια χρήση.

Ωστόσο, υπάρχουν εξαιρέσεις, κυρίως για όμορες ξενοδοχειακές επιχειρήσεις, όπου υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις μπορεί να επιτραπεί παραχώρηση.

Έτσι, η ύπαρξη εξοπλισμού σε μια μικρή παραλία δεν σημαίνει αυτόματα παρανομία, αλλά απαιτείται έλεγχος αν τηρούνται οι προβλεπόμενοι όροι.

7. Οι παραλίες υψηλής περιβαλλοντικής αξίας έχουν αυξημένη προστασία

Ο νόμος του 2024 εισήγαγε δύο ειδικές κατηγορίες προστασίας:

τους προστατευόμενους αιγιαλούς και τις προστατευόμενες παραλίες,
τους αιγιαλούς και τις παραλίες υψηλής προστασίας, γνωστές ως «απάτητες παραλίες».

Οι προστατευόμενες περιοχές περιλαμβάνουν κυρίως ακτές που βρίσκονται μέσα σε περιοχές του δικτύου Natura 2000 και διαθέτουν ιδιαίτερα περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά.

Σε αυτές επιτρέπονται παραχωρήσεις, αλλά με αυστηρότερους όρους. Η κάλυψη από ομπρέλες, ξαπλώστρες και τραπεζοκαθίσματα δεν μπορεί να ξεπερνά το 30% της παραχωρούμενης έκτασης.

Ακόμη αυστηρότερο καθεστώς ισχύει στις «απάτητες παραλίες», οι οποίες διαθέτουν ιδιαίτερη αισθητική, γεωμορφολογική ή οικολογική αξία.

Στις περιοχές αυτές απαγορεύονται:

• ομπρέλες,
• ξαπλώστρες,
• τραπεζοκαθίσματα,
• καντίνες,
• θαλάσσια σπορ,
• αναπαραγωγή μουσικής ακόμη και από απλό ηχείο bluetooth,
• φωτισμός μετά τη δύση του ηλίου,
• μηχανοκίνητα οχήματα,
• εκδηλώσεις με περισσότερα από 10 άτομα.

Εξαιρέσεις προβλέπονται μόνο για έργα εθνικής άμυνας, αντιμετώπιση έκτακτης ανάγκης και έργα αποκατάστασης του φυσικού περιβάλλοντος.

Ο αριθμός των «απάτητων παραλιών» αυξήθηκε από 198 όταν θεσπίστηκε η κατηγορία το 2024 σε 251 σήμερα.

8. Υπάρχουν αυστηρά όρια για μουσική και φωτισμό

Η νομοθεσία θέτει συγκεκριμένους κανόνες για τη λειτουργία των επιχειρήσεων στις παραλίες, προκειμένου να περιορίζονται η ηχορύπανση και η φωτορύπανση.

Για τη μουσική, όταν μια επιχείρηση βρίσκεται κοντά σε κατοικημένη περιοχή, η στάθμη θορύβου δεν μπορεί να ξεπερνά τα 50 decibel σε οποιοδήποτε σημείο της παραχωρούμενης έκτασης.

Σε παραλίες που δεν συνορεύουν άμεσα με κατοικίες, το όριο αυξάνεται στα 80 decibel.

Στις «απάτητες παραλίες» απαγορεύεται κάθε μορφή αναπαραγωγής μουσικής.

Για τον φωτισμό, ο νόμος προβλέπει ότι πρέπει να είναι χαμηλός και περιορισμένος μόνο στις απολύτως αναγκαίες περιπτώσεις για λόγους ασφάλειας, χωρίς να αλλοιώνει τη φυσική σχέση της περιοχής με το περιβάλλον.

Στις «απάτητες παραλίες» ο τεχνητός φωτισμός μετά τη δύση του ηλίου απαγορεύεται πλήρως.

9. Στις παραλίες απαγορεύονται τα οχήματα

Η μόνη κατηγορία οχήματος που επιτρέπεται ρητά στον χώρο μιας παραλίας είναι το αυτοκινούμενο ή ρυμουλκούμενο τροχήλατο αναψυκτήριο, δηλαδή η καντίνα.

Και αυτή όμως υπόκειται σε αυστηρούς περιορισμούς:

μέγιστη επιφάνεια 15 τετραγωνικών μέτρων,
απόσταση τουλάχιστον 100 μέτρων από εγκατεστημένες επιχειρήσεις, όπως ξενοδοχεία και κέντρα αναψυχής,
απόσταση τουλάχιστον 100 μέτρων μεταξύ διαφορετικών αναψυκτηρίων,
απαιτούμενη άδεια λειτουργίας.

Η παρουσία ενός οχήματος στην παραλία δεν το καθιστά αυτομάτως νόμιμο.

Παράλληλα, οι επιχειρήσεις δεν επιτρέπεται να μεταβάλλουν τη μορφολογία της ακτής, πέρα από εργασίες όπως το κοσκίνισμα της άμμου για καθαρισμό.

Η χρήση βαρέων οχημάτων για ισοπέδωση, διαμόρφωση ή μεταφορά εξοπλισμού που προκαλεί γεωμορφολογική βλάβη μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε ποινικές ευθύνες, με προβλεπόμενη ποινή φυλάκισης τουλάχιστον δύο ετών.

10. Οι επιχειρήσεις πρέπει να διαθέτουν QR code του MyCoast

Κάθε νόμιμη παραχώρηση αιγιαλού ή παραλίας πρέπει να καταχωρείται στην ηλεκτρονική πλατφόρμα MyCoast.

Οι επιχειρήσεις υποχρεούνται να έχουν σε εμφανές σημείο πινακίδα με QR code, ώστε κάθε πολίτης να μπορεί μέσω κινητού τηλεφώνου να ελέγξει τι ακριβώς επιτρέπεται στη συγκεκριμένη περιοχή.

Εάν διαπιστώσει ότι η πραγματική κατάσταση δεν αντιστοιχεί στην καταχώριση, μπορεί να υποβάλει άμεσα καταγγελία μέσω της εφαρμογής.

Η απουσία της πινακίδας ή η μη τήρηση των προβλεπόμενων προδιαγραφών επιφέρει πρόστιμο 1.000 ευρώ.